Hướng dẫn M&A tại Việt Nam: Khung Pháp lý, Thẩm định và Cấu trúc Giao dịch

Mở đầu: Bức tranh M&A tại Việt Nam

Thị trường mua bán và sáp nhập doanh nghiệp tại Việt Nam đã trưởng thành đáng kể trong thập kỷ qua, thu hút cả nhà đầu tư chiến lược lẫn nhà đầu tư tài chính từ khắp nơi trên thế giới. Với thị trường tiêu dùng đang phát triển, chi phí sản xuất cạnh tranh và mức độ hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu thông qua các hiệp định thương mại tự do, Việt Nam đang sở hữu nhiều mục tiêu thâu tóm hấp dẫn trong các lĩnh vực như hàng tiêu dùng, bất động sản, dịch vụ tài chính, sản xuất và công nghệ.

Trong thực tiễn tư vấn cho cả bên mua và bên bán trong các giao dịch M&A xuyên biên giới, chúng tôi đã chứng kiến giá trị và độ phức tạp của các giao dịch tăng lên đáng kể. Tuy nhiên, việc thực hiện một giao dịch M&A tại Việt Nam đòi hỏi sự hiểu biết thấu đáo về khung pháp lý điều chỉnh, công tác thẩm định pháp lý cẩn trọng phù hợp với điều kiện địa phương, và cơ cấu giao dịch sáng tạo để vượt qua các hạn chế về sở hữu nước ngoài cùng những ràng buộc pháp lý khác.

Bài viết này cung cấp tổng quan toàn diện về các vấn đề pháp lý liên quan đến việc thâu tóm một doanh nghiệp tại Việt Nam, với trọng tâm đặc biệt vào các vấn đề thiết thực nhất đối với bên mua nước ngoài.

Khung pháp lý điều chỉnh các giao dịch M&A

Hoạt động M&A tại Việt Nam được điều chỉnh bởi tổng hòa nhiều đạo luật, trong đó quan trọng nhất bao gồm:

Luật Đầu tư 2020 (Luật số 61/2020/QH14): Điều chỉnh các yêu cầu chấp thuận đối với hoạt động đầu tư nước ngoài, bao gồm cả những điều kiện áp dụng khi nhà đầu tư nước ngoài mua phần vốn trong một doanh nghiệp Việt Nam.Luật Doanh nghiệp 2020 (Luật số 59/2020/QH14): Thiết lập các quy tắc về tái cơ cấu doanh nghiệp, bao gồm sáp nhập, hợp nhất, chia, tách và chuyển nhượng cổ phần/phần vốn góp.Luật Cạnh tranh 2018 (Luật số 23/2018/QH14): Áp đặt các yêu cầu kiểm soát tập trung kinh tế, bao gồm ngưỡng thông báo và tiêu chuẩn thẩm định nội dung.Luật Chứng khoán 2019: Áp dụng cho các vụ thâu tóm liên quan đến công ty niêm yết đại chúng, bao gồm yêu cầu chào mua công khai và nghĩa vụ công bố thông tin.Quy định chuyên ngành: Ngân hàng, bảo hiểm, viễn thông và các lĩnh vực có điều kiện khác có thêm các yêu cầu phê duyệt đối với việc thay đổi sở hữu.

Theo Luật Đầu tư 2020, nhà đầu tư nước ngoài khi mua cổ phần hoặc phần vốn góp trong doanh nghiệp Việt Nam phải hoàn tất thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần với Sở Kế hoạch và Đầu tư nếu doanh nghiệp mục tiêu hoạt động trong ngành nghề kinh doanh có điều kiện đối với nhà đầu tư nước ngoài, hoặc nếu việc thâu tóm dẫn đến nhà đầu tư nước ngoài (hoặc tổng hợp các nhà đầu tư nước ngoài) nắm giữ từ 50% vốn điều lệ trở lên.

Cơ cấu giao dịch: Mua cổ phần so với mua tài sản

Hai cơ cấu chính để thâu tóm một doanh nghiệp tại Việt Nam là mua cổ phần và mua tài sản. Mỗi cơ cấu mang những hệ quả pháp lý, thuế và thực tiễn riêng biệt.

Giao dịch mua cổ phần

Trong giao dịch mua cổ phần, bên mua thâu tóm phần vốn chủ sở hữu (cổ phần hoặc phần vốn góp) tại doanh nghiệp mục tiêu. Doanh nghiệp mục tiêu tiếp tục tồn tại với tư cách pháp nhân, mang theo toàn bộ tài sản, nghĩa vụ nợ, hợp đồng, giấy phép và người lao động.

Ưu điểm:

Tính liên tục của hoạt động kinh doanh, hợp đồng và giấy phépNhìn chung dễ thực hiện hơn so với giao dịch mua tài sảnCó thể bảo toàn các ưu đãi thuế mà doanh nghiệp mục tiêu đang được hưởngNgười lao động được giữ lại trong doanh nghiệp mà không cần ký hợp đồng lao động mới

Nhược điểm:

Bên mua kế thừa toàn bộ nghĩa vụ nợ của doanh nghiệp mục tiêu, bao gồm cả các khoản nợ chưa được biết đến hoặc tiềm tàngĐòi hỏi thẩm định pháp lý kỹ lưỡng để phát hiện các rủi ro tiềm ẩnCó thể kích hoạt yêu cầu đăng ký M&A theo Luật Đầu tưLịch sử chuyển giá và kiểm tra thuế được kế thừa

Đối với giao dịch mua cổ phần liên quan đến công ty trách nhiệm hữu hạn, việc chuyển nhượng phần vốn góp phải tuân thủ trình tự quy định tại Luật Doanh nghiệp 2020, bao gồm nhận được sự đồng ý của các thành viên khác (đối với công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên) và hoàn tất việc đăng ký thay đổi sở hữu với cơ quan đăng ký kinh doanh.

Đối với công ty cổ phần, việc chuyển nhượng cổ phần nhìn chung linh hoạt hơn, dù các cổ đông sáng lập phải chịu hạn chế trong việc chuyển nhượng cổ phần của mình trong vòng ba năm đầu kể từ ngày thành lập công ty.

Giao dịch mua tài sản

Trong giao dịch mua tài sản, bên mua thâu tóm các tài sản cụ thể của doanh nghiệp mục tiêu — có thể bao gồm máy móc thiết bị, hàng tồn kho, quyền sở hữu trí tuệ, quyền sử dụng đất và các hợp đồng — mà không thâu tóm bản thân pháp nhân.

Ưu điểm:

Bên mua có thể lựa chọn tài sản và nghĩa vụ nợ nào để tiếp nhậnTránh kế thừa các khoản nợ chưa được biết đếnCơ cấu sạch sẽ hơn từ góc độ rủi ro

Nhược điểm:

Giấy phép và giấy chứng nhận có thể không chuyển nhượng được; bên mua có thể phải xin cấp mớiHợp đồng với bên thứ ba có thể yêu cầu sự đồng ý của bên đối tác để được chuyển giaoViệc chuyển giao người lao động phải tuân thủ các yêu cầu của pháp luật lao độngChi phí giao dịch và thuế có thể cao hơn (thuế giá trị gia tăng đối với chuyển nhượng tài sản, lệ phí trước bạ đối với bất động sản)Phức tạp hơn và mất nhiều thời gian hơn để thực hiện

Trên thực tế, giao dịch mua cổ phần phổ biến hơn nhiều trong các giao dịch M&A tại Việt Nam có sự tham gia của bên mua nước ngoài, chủ yếu vì cơ cấu này bảo toàn được giấy phép và tính liên tục hoạt động của doanh nghiệp mục tiêu.

Mức trần sở hữu nước ngoài và hạn chế theo lĩnh vực

Một trong những vấn đề trọng yếu nhất trong mọi giao dịch M&A tại Việt Nam có sự tham gia của bên mua nước ngoài là xác định liệu các hạn chế về sở hữu nước ngoài có áp dụng đối với hoạt động kinh doanh của bên mục tiêu hay không.

Như đã trình bày trong bài hướng dẫn về thành lập doanh nghiệp tại Việt Nam, Luật Đầu tư 2020 duy trì danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện, nhiều trong số đó áp đặt mức trần đối với sở hữu nước ngoài. Một số ví dụ chính bao gồm:

Ngân hàng: Tổng tỷ lệ sở hữu nước ngoài tối đa 30% tại một ngân hàng thương mại Việt Nam; nhà đầu tư tổ chức nước ngoài cá biệt giới hạn ở 15% (hoặc 20% với chấp thuận của Ngân hàng Nhà nước)Chứng khoán: Mức trần sở hữu nước ngoài 49% đối với công ty chứng khoán (với một số ngoại lệ)Viễn thông: Nhìn chung 49% đối với dịch vụ có hạ tầngPhân phối/bán lẻ: Tuân theo kiểm tra nhu cầu kinh tế đối với các điểm bán bổ sung sau điểm đầu tiênBất động sản: Nhà đầu tư nước ngoài có thể sở hữu đến 100% trong phát triển bất động sản nhưng phải tuân theo các hạn chế đối với một số loại dự ánHàng không: Mức trần sở hữu nước ngoài 34% đối với các hãng hàng không Việt Nam

Khi doanh nghiệp mục tiêu đăng ký nhiều ngành nghề kinh doanh, mức trần nghiêm ngặt nhất áp dụng cho bất kỳ ngành nghề đã đăng ký nào sẽ áp dụng chung cho tỷ lệ sở hữu nước ngoài tổng thể của pháp nhân. Đây là lĩnh vực mà phân tích thận trọng và cơ cấu sáng tạo trở nên thiết yếu.

Các cam kết thương mại quốc tế của Việt Nam — đặc biệt theo CPTPP, EVFTA và các cam kết gia nhập WTO — có thể cung cấp các điều kiện sở hữu nước ngoài thuận lợi hơn so với pháp luật trong nước. Chúng tôi thường xuyên phân tích các nghĩa vụ theo điều ước quốc tế này để nhận diện cơ hội cho khách hàng.

Thẩm định cạnh tranh: Kiểm soát tập trung kinh tế tại Việt Nam

Luật Cạnh tranh 2018 và Nghị định hướng dẫn thi hành số 35/2020/NĐ-CP thiết lập cơ chế thông báo bắt buộc trước khi tập trung kinh tế. Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia là cơ quan thực thi.

Ngưỡng thông báo

Một vụ tập trung kinh tế (sáp nhập, mua lại, hợp nhất hoặc liên doanh) phải được thông báo cho Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia nếu đáp ứng bất kỳ ngưỡng nào sau đây:

Tổng tài sản tại Việt Nam của ít nhất một bên: 3.000 tỷ đồng (khoảng 120 triệu USD)Tổng doanh thu tại Việt Nam của ít nhất một bên: 3.000 tỷ đồngGiá trị giao dịch: 1.000 tỷ đồng (khoảng 40 triệu USD)Thị phần kết hợp của các bên: từ 20% trở lên trên thị trường liên quan

Quy trình thẩm định

Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia tiến hành thẩm định sơ bộ trong vòng 30 ngày kể từ ngày tiếp nhận hồ sơ thông báo đầy đủ. Nếu vụ tập trung kinh tế không gây quan ngại về cạnh tranh, hồ sơ sẽ được thông qua. Nếu cần phân tích sâu hơn, sẽ tiến hành thẩm định chính thức trong tối đa 90 ngày (có thể gia hạn thêm 60 ngày).

Một vụ tập trung kinh tế bị cấm nếu gây ra hoặc có khả năng gây ra tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể trên thị trường Việt Nam và không thuộc trường hợp được miễn trừ. Việc miễn trừ có thể được chấp thuận nếu các bên chứng minh được vụ tập trung kinh tế mang lại tác động tích cực đối với phát triển công nghệ, thúc đẩy xuất khẩu hoặc phát triển kinh tế - xã hội.

Theo kinh nghiệm của chúng tôi, hầu hết các giao dịch M&A đạt ngưỡng thông báo đều được thông qua ở giai đoạn thẩm định sơ bộ. Tuy nhiên, quy trình thông báo đòi hỏi việc chuẩn bị cẩn thận dữ liệu thị trường chi tiết và phân tích kinh tế.

Thẩm định pháp lý: Thích ứng với điều kiện Việt Nam

Thẩm định pháp lý trong các giao dịch M&A tại Việt Nam đòi hỏi cả thông lệ quốc tế tốt nhất lẫn sự am hiểu về điều kiện địa phương vốn tạo ra những rủi ro đặc thù.

Trọng tâm thẩm định pháp lý

Cơ cấu doanh nghiệp và sở hữu: Xác minh sự tồn tại pháp lý của doanh nghiệp mục tiêu, việc góp vốn điều lệ, chuỗi sở hữu và bất kỳ hạn chế nào đối với cổ phần hoặc phần vốn góp. Tại Việt Nam, việc phát hiện sai lệch giữa sở hữu đã đăng ký và sở hữu thực tế, hoặc hồ sơ góp vốn không đầy đủ, là điều không hiếm gặp.

Giấy phép đầu tư và kinh doanh: Xác nhận doanh nghiệp mục tiêu nắm giữ Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hợp lệ và tất cả giấy phép con cần thiết cho hoạt động của mình. Kiểm tra mọi vi phạm hoặc các hành vi cưỡng chế đang chờ xử lý.

Quyền sử dụng đất và bất động sản: Đất đai tại Việt Nam thuộc sở hữu nhà nước, người sử dụng nắm giữ quyền sử dụng đất. Quá trình thẩm định phải xác minh tính hợp lệ, thời hạn và mục đích sử dụng được phép của bất kỳ quyền sử dụng đất nào mà doanh nghiệp mục tiêu nắm giữ. Tranh chấp đất đai cực kỳ phổ biến tại Việt Nam và có thể tạo ra rủi ro đáng kể.

Hợp đồng và cam kết: Rà soát các hợp đồng trọng yếu, đặc biệt tìm kiếm các điều khoản thay đổi quyền kiểm soát, quyền chấm dứt bất thường, giao dịch giữa các bên liên kết và các cam kết ngoài bảng cân đối kế toán.

Lao động và việc làm: Xem xét hợp đồng lao động, việc tuân thủ bảo hiểm xã hội, thỏa ước lao động tập thể và bất kỳ tranh chấp lao động nào đang chờ giải quyết. Việc không tuân thủ nghĩa vụ bảo hiểm xã hội là rất phổ biến và có thể dẫn đến trách nhiệm truy đóng đáng kể.

Tuân thủ thuế: Rà soát hồ sơ khai thuế, lịch sử kiểm tra, hồ sơ chuyển giá và bất kỳ đánh giá hoặc tranh chấp thuế nào còn tồn đọng. Việc kiểm tra thuế bởi cơ quan có thẩm quyền Việt Nam có thể bao trùm tối đa 10 năm kỳ trước, và các lập trường cứng rắn về chuyển giá là mục tiêu phổ biến.

Tranh tụng và tranh chấp: Nhận diện toàn bộ vụ kiện tụng, trọng tài hoặc thủ tục hành chính đang chờ xử lý, có nguy cơ phát sinh, hoặc đã kết thúc.

Sở hữu trí tuệ: Xác minh quyền sở hữu và việc đăng ký nhãn hiệu, sáng chế, quyền tác giả và tên miền. Xác nhận các đăng ký sở hữu trí tuệ còn hiệu lực và có thể thực thi.

Tuân thủ môi trường: Đặc biệt quan trọng đối với các doanh nghiệp mục tiêu trong lĩnh vực sản xuất, cần kiểm tra đánh giá tác động môi trường hợp lệ, giấy phép xả thải và việc tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường.

Các vấn đề thẩm định tài chính

Thông lệ kế toán Việt Nam có thể khác biệt so với chuẩn mực quốc tế. Nhiều công ty tư nhân duy trì hai hệ thống sổ sách kế toán — sổ sách chính thức phục vụ mục đích thuế và sổ sách nội bộ phản ánh hoạt động thực tế. Phân tích chất lượng thu nhập phải tính đến thực trạng này. Chúng tôi đặc biệt khuyến nghị nên thuê các công ty kiểm toán địa phương uy tín có kinh nghiệm trong thẩm định M&A.

Hồ sơ giao dịch

Một giao dịch M&A điển hình tại Việt Nam bao gồm các tài liệu chính sau:

Bản điều khoản giao dịch hoặc thư bày tỏ ý định: Tài liệu không ràng buộc (hoặc ràng buộc một phần) phác thảo các điều khoản thương mại chủ chốtHợp đồng mua bán cổ phần hoặc hợp đồng chuyển nhượng vốn: Tài liệu giao dịch chính, thường được điều chỉnh bởi pháp luật Việt Nam đối với doanh nghiệp mục tiêu trong nướcThỏa thuận cổ đông: Điều chỉnh mối quan hệ liên tục giữa các cổ đông sau khi hoàn tất (đặc biệt quan trọng trong các thương vụ thâu tóm một phần)Phụ lục công bố: Các công bố chi tiết đối ứng với các cam đoan và bảo đảmCác thỏa thuận phụ trợ: Có thể bao gồm thỏa thuận quản lý, thỏa thuận không cạnh tranh, thỏa thuận chi trả theo hiệu quả và thỏa thuận ký quỹ

Các điểm đàm phán then chốt trong các giao dịch M&A tại Việt Nam bao gồm:

Cam đoan và bảo đảm: Phạm vi và thời hạn hiệu lực của các cam đoan từ bên bán, bao gồm các lĩnh vực rủi ro đặc thù của Việt Nam như quyền sử dụng đất, tuân thủ thuế và nghĩa vụ lao độngBồi thường: Mức trần, ngưỡng và các điều khoản bồi thường cụ thể đối với các rủi ro đã được nhận diệnĐiều kiện tiên quyết: Bao gồm các chấp thuận quy định (đăng ký M&A, thông qua về cạnh tranh, chấp thuận chuyên ngành)Điều chỉnh giá mua: Tài khoản hoàn tất, cơ chế "hộp khóa" hoặc cơ chế chi trả theo hiệu quảLuật áp dụng và giải quyết tranh chấp: Trong khi hợp đồng mua bán cổ phần đối với doanh nghiệp mục tiêu Việt Nam thường được điều chỉnh bởi pháp luật Việt Nam, trọng tài (thường tại SIAC, HKIAC hoặc VIAC) là cơ chế giải quyết tranh chấp được ưu tiên cho các giao dịch xuyên biên giới

Hệ quả thuế của các giao dịch M&A

Hoạch định thuế là cấu phần thiết yếu trong việc cơ cấu giao dịch M&A tại Việt Nam.

Thuế thu nhập từ chuyển nhượng cổ phần: Bên bán (dù là cá nhân hay tổ chức) phải chịu thuế trên khoản lợi từ việc chuyển nhượng cổ phần hoặc phần vốn góp. Đối với bên bán là tổ chức, khoản lợi chịu thuế thu nhập doanh nghiệp 20%. Đối với bên bán là cá nhân, áp dụng mức thuế suất 0,1% trên giá chuyển nhượng (đây là thuế khoán, không phải thuế trên khoản lợi).

Thuế khấu trừ tại nguồn đối với bên bán nước ngoài: Khi bên bán là tổ chức nước ngoài không có cơ sở thường trú tại Việt Nam, bên mua thường được yêu cầu khấu trừ và nộp thay thuế thu nhập từ chuyển nhượng vốn thay mặt bên bán.

Thuế giá trị gia tăng đối với giao dịch mua tài sản: Việc chuyển nhượng tài sản nhìn chung chịu thuế giá trị gia tăng 10% (với một số trường hợp miễn). Điều này có thể ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả kinh tế của giao dịch mua tài sản.

Chuyển giá: Sau khi thâu tóm, các giao dịch giữa các bên liên kết giữa công ty được thâu tóm và công ty mẹ nước ngoài mới sẽ chịu sự điều chỉnh của các quy định về chuyển giá tại Việt Nam theo Nghị định số 132/2020/NĐ-CP.

Lệ phí trước bạ và phí đăng ký: Việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất kích hoạt lệ phí trước bạ 0,5% trên giá trị được định giá.

Các vấn đề hậu sáp nhập

Thành công của giao dịch M&A tại Việt Nam không dừng lại ở việc hoàn tất giao dịch. Các vấn đề hậu sáp nhập then chốt bao gồm:

Các thủ tục đăng ký với cơ quan có thẩm quyền: Cập nhật Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp và các đăng ký khác để phản ánh chủ sở hữu mớiHòa hợp văn hóa: Văn hóa làm việc tại Việt Nam khác biệt đáng kể so với chuẩn mực phương Tây; sự nhạy bén với thông lệ quản lý địa phương là rất quan trọngChương trình tuân thủ: Triển khai khung tuân thủ vững chắc, đặc biệt liên quan đến phòng chống tham nhũng (Việt Nam xếp hạng kém trên các chỉ số nhận thức tham nhũng)Quan hệ lao động: Quản lý kỳ vọng và giữ chân người lao động, đặc biệt là nhân sự chủ chốtHài hòa báo cáo tài chính: Chuyển đổi sang chuẩn mực báo cáo và kiểm soát nội bộ của bên thâu tóm

Kết luận: Hướng dẫn chuyên môn cho giao dịch M&A của Quý vị tại Việt Nam

Các giao dịch M&A tại Việt Nam mang lại nhiều cơ hội đáng kể nhưng đòi hỏi sự dẫn dắt pháp lý cẩn trọng. Sự kết hợp giữa các hạn chế về sở hữu nước ngoài, quy định chuyên ngành, yêu cầu thẩm định cạnh tranh và các thách thức thẩm định pháp lý trong nước có nghĩa là cố vấn pháp lý giàu kinh nghiệm không phải là lựa chọn — mà là điều thiết yếu.

Tại Apolo Lawyers, Luật sư Võ Thiện Hiền và đội ngũ doanh nghiệp của chúng tôi đã tư vấn cho các giao dịch M&A trên nhiều lĩnh vực bao gồm sản xuất, công nghệ, hàng tiêu dùng và bất động sản. Chúng tôi mang lại sự am hiểu sâu sắc về pháp luật Việt Nam kết hợp với hiểu biết về thông lệ giao dịch quốc tế mà khách hàng nước ngoài kỳ vọng.

Liên hệ với chúng tôi để trao đổi về cơ hội M&A của Quý vị tại Việt Nam và nhận tư vấn pháp lý phù hợp cho giao dịch của Quý vị.